PANYAMPAYAN PANGÉMUT NGÉMUT (1)

GURISA
Mun pareng aya waktosna
Sok haji ka kabuyutan
Tapak luluhur nu mulya
pengeunteungan nu ayeuna
Pependakan didituna
Diguritkeun sahayuna
Disimpen dipabetekan
Sugan kabuka jagana

PANYAMPAYAN PANGÉMUT NGÉMUT


Dangdanggula

I

Dikabuyutan gunung rengganis
Leresan lelemah mumunggangna
Aya tempat matak ahêng

SINOM KAMERDEKAAN

I

Ngeunaan kamerdekaan
Keur urang anu kiwari
Hese ngama'naannana
Kumaha jaman bihari
Bumela tega pati
Pakeun ngabelaan lembur
Perang ngangkat senjata
Sangkan merdeka mandiri
Leupas tina kakawasaan penjajah

II

Hikmahna kamerdekaan
Keur urang anu kiwari
Leuwih karasa enyana
Mun ningal rahayat nagri
Dina harayang hurip
Nyukupan rupa kabutuh
Molah satekah polah
Nepikeun lali ka diri
Hayang leupas tina jajahan katuna

--Rengganis 1082015

SASAKA/SALAKA DOMAS: Manggihan Jeung Makena Dijaman Ayeuna (Bag I)

I
PANGANTEUR

Caritaan ngeunaan salaka/sasaka domas teh –lengkepna: lalayang salaka domas atawa Payung sasaka domas - umumna aya dina pantun popular tuturunan ‘Mundinglaya Dikusumah’. Pantun  nu nyaritakeun usaha hiji satria Pajajaran kasebut  Mundinglaya nu kudu meunangkeun jeung mawa  pusaka mangrupa (la)layang atawa payung, nyaeta sasaka/salaka domas,  ti(sa)jabaning langit  dina waktu nagara susah butuh solusi inovasi/cara anyar pakeun karaharjaan kasalametan kamakmuran. Sab bisa balik deui ka nagara bari hasil/sukses mawa sasaka ku cara maehan jongrang kalapitung & guriang tujuh-ngarana katambahan jadi Mundinglaya dikusumah.

Ieu pantun saliwat mah siga sabangsaning carita komik fiksi hayalan keur budak karya Hans Christian Andersen nu ukur mangrupa ‘happy ending story’. Tapi, keur urang urang lembur nu masih keneh make-nerusajarkeun kasundaan mah, pilihan kecap, ngaran nu boga lalakon, ngaran pusaka, proses manggihan-meunangkeun eta pusaka jeung hal hal lain dina eta pantun teh mangrupakeun rekayasa ide, guritan, pasieup, nu ngahaja sangkan eusina ngagambarkeun hiji ulikan enya enya ngeunaan kasundaan nu kudu (jeung bisa) diturut teruskeun ku urang sunda ayeuna: Aya barang kanyataanana, metodana empiris pakeun nuturneruskeunana, puguh guna mangfaatna.
Malah ngeunaan ieu ulikan kasundaan nu dicaritakeun dina pantun diluhur teh aya, ‘ngahajakeun dijieun model’ nu sawarna, di langit nu biasa-buana panca tengah. Kayaning, sebut wae dua diantarana, 1) di kabuyutan kanekes -sasaka domas atawa sasaka pada ageung/sasaka pusaka buana- jeung 2) di kabuyutan sasaka domas di Bogor.

SINOM NU KAPOPOHOKEUN

Kongas namina Wikana
Ti Sumedang bibit buit
Nu nyentak Sukarno Hatta
Sangkan ulah mangmang ati
Ngamerdekakeun nagri
Mun harita teu disundut
Petak kasumedangan
Proklamasi moal jadi
Najan kitu lolobana henteu apal

DURMA SAVE JATIGEDE

Uga ngeunaan Jatigede Sumedang
Metu geus ti bihari
Cenah lamun tea
Dibendung dikeueuman
Dermayu guntur ku cai
Cikawedukan
Sorangeun eusi nagri

Sab 'lamun' jadi awalan kecap uga
Tiap sunda sing ngarti
Jadi teu jadina
Kumaha urangna
Karuhun mah ngan wawadi
He nu ayeuna
Riksa tuh lemah cai

TUANG NGAHAKAN POHACI, NEDA EUSI BEUTEUNG DAHAR NYATU MANJING SUNAN. MURTI HYANG KU LEBOKEUN ! AMBU-ING AMBU-ING (I)

Teu kudu ahli basa kabeh nu sok keneh make basa sunda tangtu apal yen sawatara kecap kecap diluhur urusanana/aya hubungana jeung hakaneun (tuangeun, dahareun) nu diasupkeun kana beuteung (patuangan, padaharan). 

Najan keur kalolobaana nyaho jeung makena teh ukur dina urusan basa lemes keur kasorangan atawa ka batur: tuang jeung neda, dahar basa loma, lebok hakan nyatu basa cohag-kasar, dua kecap panungtung biasana dipake keur sato.

Tapi tangtu saeutik nu apal, daek nitenan, yen pilihan kecap tur makena kecap kecap nu nyaritakeun barang hakan teh nunjukeun leberna kanyaho urang sunda –paling henteu luluhurna baheula- nu bisa ngajelaskeun lain wae:

(1) Urusan bangke, gizi, roh nu jadi eusi beuteung. tapi nyambung kana
(2) Urusan kajelemaan ‘myself’ kamanehan nafs anfus nyawa,
(3) Urusan tuah jeung panyakit diri di kajelemaan, malah tepi kana
(4) urusan teknik sasajian kanu teu boga badan/jasad/jisim/awak kasebut nu gaib-gaib,
(5) Asal usul kajelemaan ,
(6) Mrogram maneh nepikeun ka nyampurnakeunana. 

Nu singgetna, bisa kagambarkeun ngaliwatan pilihan kecap kampung dina judul diluhur. 

Matak keur seuweu siwina nu teu sawekel marantena digegedekeun pisan kadieunakeun sangkan daek remen puasa (euren henteu dahar teu nyatu teu nafsuan ngosongan patuangan padaharan) shalat (neda neneda menta mrogram do’a) jeung zakat (nyampurnakeun meresihan ku miceunan mikeun mere ngaleupaskeun sanggeus cukup, ngising ge disebutna miceun) make metoda meunang hese cape karuhun ngimpor ti Arab disaring diteleban enya enya sangkan kapiceun ain-na malah manjing rabbaniyyun tedak para hyang.

Waah maenya?

Kieu geura urang bukakeun saeutik lalangsena:

NYAKSI

Meungpeung bisa ngadenge
Ayeuna loba dengekeuneun dengeeun,
Denge we sing tapis nepi ka teu sadenge dengena.
Meungpeung bisa neuleu
Ayeuna loba deuleukeuneun deuleueun
Deuleu we sing permana nepi ka teu sadeuleu deuleuna.
Tapi, ulah kababawa ngilu ireug
Aya kitu ulah jadi kitu aya kieu ulah jadi kieu.
Nyaksi mah kudu teu kua teu kieu komo kitu.
Pan asalna ge teu kua teu kieu
Na bet eleh ku/ula ilu ka dedengean deudeuleuan
Nu can puguh dengekeuneun deuleueun.

BANDERA AREK PAEH DINA KITAB SUNDA (I)

Bangkong dikongkorong kujang

Ka cai kundang cameti

Kole mah buah hanggasa

Wenang  ngomong bari leumpang

Da hirup katungkul ku pati

Paeh nyaho di mangsa

Hirup katungkul ku pati

Paeh nyaho di mangsa

Harti kecap: sunda: cahaya/nur, kitab sunda: kitab mangrupa cahya, bandera: tanda, ciri, ilat-ilat. 

I. PAEH NYAHO DI MANGSA ATAWA PAEH TEU NYAHO DI MANGSA?

Keur jaman sakola keneh, dihiji imah dilembur tangtung tulisan diluhur kungsi kapanggih,  malah kapanggihna teh ditempelkeun dina tembok rohangan tengah tempat ngumpul sanak kadang. keur nu daratang ti kota, ieu tulisan kacida pisan narik ‘perhatian’. Sabab kawas kekecapan dangah bari  salah nulis tapi wani ditempel mangrupa kai ukiran ditengah imah-bari nu boga imah katingalina jalma ngarti. Tapi cenah yakin henteu salah nulis: ‘Ngahaja ditempelkeun sugan sugan anak incu sanak kadang jeung nu daratang laina aya nu panasaran hayangeun nyaho maksudna’. Maksud nu boga imah enya pisan hasilna, najan teu tiap nu datang, loba nu nanya nu hayang nyaho maksudna utamana mah bagian ahirna nyaeta:

Hirup katungkul ku pati - Paeh nyaho di mangsa. Naha bet kitu?

SUNDANA SURAT SUNDA (I)

SUNDANA SURAT SUNDA

24:35

dina Dangdanggula

Eddy Nugraha

---

Allahu nurusamaawaati wal ardhi,

 matsalu nuurihii kamiskaatin fiiha misbah,

 almisbahu fii jujaazah,

al jujazatun kaannaha kaukabun durriyyun,

 yuukadu min sajaratin mubaaraakatin zaituunnatin

 laa tsarkiyah wa laa garbiyah,

---

Gusti teh sunda langit jeung bumi

Misal cahya sundana Pangeran

Lir lolongkrang anu tembong

Dijerona aya lampu

Lampu nu dikacaan yakti

Kacana mungkul mubyar

Lir bentang nu mancur

Dihurungkeun tina tangkal

Zaitun nu dihibaran berkah jati

Teu ti kulon ti wetan.

---

yuukadu zaituha yudiiu wa lau lam tamsashu naarun, 

nuurun alaa nuurin,

 yahdillahu li nuurihii manyasaaau

 wa yadribullahu amtsaala linnas,

wallahu bi kulli syaiin aliim.

---

Minyakna eta tangkal sayakti

Geus mancur caang nyaangan pisan

Najan seuneu henteu antel

Nya Nur sajati ning Nur

Gusti nungtun kana nurGusti

Nu dikersakeunana

Ka jalma nya estu

Gusti ngadamel perlambang

Tur nya pangeran kana sagala rupi

Nyata Uninga pisan.

*) Sunda =1) basa sunda, 2) cahaya/cahya/nur

Naon maksud sundana ieu ayat ngeunaan Sunda teh? Jeung kumaha nyatana da cumah ukur ngaheueuhan mungkul mah?

I.PANGANTEUR

Saperti biasa lamun urang nutur nutur pamanggih batur bakal barieukeun ku loba loba beda beda faham warna warna pamanggih.

RAJAH PANGBUKA

(Dangdanggula)
Sagala puji kagungan Gusti
Nu ngaraksa ngariksa saniskara
Nyaah tur asihna temen
Murba balitung tangtung
Mung ka Gusti abdi nya ngabdi
Miwah neda tulungna
Tuduhkeun kulanun
Jalan lempeng kenging ni’mat
Sanes jalan anu sasab sasar diri
Tur danget kabenduan

ANTARA KASUSAH JEUNG KASENANG

Ulah ngarasula lamun pareng keur meunang kasusah eta teh kanyaah kaasihna nu maha asih maha nyaah supaya urang daek leah (leuwih leah) ngado’a menta ngan ukur ka nu salila ieu enya enya marengan ngauban bawa jeung mamawa maneh - sing kapanggih yen enya euweuh deui nu bisa jeung daek nulung iwalti nu ngauban dumasar pamenta/ kahayang/ do’a sorangan, ngeunah geura geus kitu mah. Keur senang mah sok kapopohokeun hese husu sab batur batur dulur dulur anyar pinanggih dikadunyaan nu pada deukeut pada hayang diaku bari geus umumna ari jalma mah sok katungkulkeun ku kasenang.

Dulur dulur batur batur nu deukeut sab maneh senang moal datang lamun maneh keur susah. Kitu oge sabalikna engke manggihan nu jadi dulur jadi batur waktu maneh keur susah sok tara jadi terus deukeut lamun maneh geus senang da hirup mah papasangan owah owah ing SIR. Matak engke kudu bisa nyusah nyusah maneh bari senang kasebut basajan tara nyirikeun maneh senang teuing; kudu bisa nyenang nyenang maneh najan keur susah tong betus kaciri susah ucah aceh ka batur kasebut jelema sabar wekel kuat nahan nu karandapan ameh angger boga batur diduanana. Moal dipupuas ku nu deukeutna lamun urang senang moal dialah alah ku nu deukeutna lamun urang pareng susah.

MORO MALAIKAT

Tibatan moro bagong (karunya satona) moro jurig (kateuteuari) moro nu gaib gaib (loba tipu tipu jeung mopohokeun nu nyata nyata aya, euweuh deuleueunana sab sok kagelo ku nu euweuh euweuh) Mening moro malaikat, puguh puguh euy!!

Waah kawas heueuh we wani wani, mana euradna kumaha ngeuradna ari taeun teh?? 

Kieu geura dongeng kampungna nu urang mimitian heula ku adeg adeg nu jadi pamianganana ameh engke puguh juntrungna puguh tuturkeuneunana. 

ADEG ADEG 

TUJUH OLEH OLEH RAMADHAN (I):

BEKEL KEUR NU GEUS DADAEKANAN BOBOR SHIAMNA NGABOCORKEUN DEUI NAFSUNA LEBARAN NGALELEBAR MANEH TURUN META NGENCAR DEUI DIKANAFSUAN KAJELEMAAN.


Puasa Saumur Umur Lebaran Unggal Usik, Cacarita Jeung Allah Nanya Ka Allah, Metuna Pituduh/Papasten Metana Kamatihan/Kamampuhan, Moro Malaikat, Kembang Wijaya Kusumah, Kitab Nu Teu Dikekelek, Ulikan Karahayuan/salam.


1. PUASA (SHAUM) SAUMUR UMUR


AL-Qur’an nyebutkeun yen nu kaasup mareunang ampunan ‘forgiveness’ jeung pahala ganjaran nu gede ‘great recompense’ ‘magfiratan wa ajran adhim’ teh nyaeta ‘shaiman wa shaimat’ nu puasa boh lalaki boh awewe teu dibeda beda (surat Al Ahzab 33:35).


Ana kitu, ngeunaan puasa, yen nu meunang ampunan jeung kaalusan/ganjaran nu gede harita dina tangtung teh lain ka anu geus pernah puasa, pernah puasa baheula, pernah bulan kamari puasa, pernah puasa keur cageur/kuat. Oge lain, karek tadi, karek bieu puasa eureun nahan napsu. Jeung deui, tangtu ampunan jeung ganjaran nu gede harita teh lain kanu karek arek puasa, hayang puasa. Komo nu tara puasa, teu bisa puasa teu daek puasa. Singgetna ganjaran jeung ampunan teh lain keur nu teu puasa geus bocor dikanafsuan bobor shaumna tapi keur saha bae boh lalaki boh awewe nu puasa keur puasa ‘shaiman wa shaimat’. (Bocor=miis, bijil, tembus, teu kawadahan/kahalangan/kajaga; Bobor= gagal/eleh/eureun).

Jadi tangtu lamun hayang terus meunang ‘magfiratan wa ajran adhim’ ampunan jeung ganjaran nu gede teh kudu tuluy puasa, tutuluyan aya di alam shaum, manjing puasa satutuluyna saendeng endeng. Matak aya waja nu semp(l)ak babasan di lembur lembur caritaan kolot kolot kahot:


“Euy, sing bisa puasa saumur umur ……ameh bisa lebaran unggal usik…resep jeung ngeunah geura “


Waaah maenya?

MAUNG SILIWANGI: KAMATIHAN KAMAMPUHAN TINA HIJI KAPERCEKAAN NU DIMITOSKEUN KU BEO

PANGANTEUR

I

Maung Siliwangi dina ieu tulisan dimaksudkeun kana, saperti enya enyana caritaan sakakala, para pamuk senapati Prabu Siliwangi nu dareuheus jeung jaradug katut wadya baladna nu diahir karir mantena ngiring sirna ti jalma rea bari satuluyna lamun kabeneran pareng paamprok jeung ngadatangan/didatangkeun ka jelema ayeuna tariasa mangrupakeun maung.

Sedengkeun maung didieu lain ngeunaan maung ceuk tukang kirata nu ngahartikeun kecap maung sakadaekna jadi kecap wancahan, misalna, maung-manusa unggul, maung- jelema burung atawa maung - nu (datang/rek dikawinkeun) ngan carekna mamawa irung mungkul, tapi maung didieu mah dinu harti nu saenyana nyaeta sato harimau/macan di sunda. Ensiklopedi Sunda nyebutkeun basa latina nyaeta Panthera Tigris Sundaica.

Sab sato maungna sorangan geus jarang kapanggih, malah geus dianggap punah, caritaan urang urang lembur mah ngeunaan maung teh leuwih nyoko kana hal elmu/ulikan jalma baheula nu pokona museur ka wewesena Sang Siliwangi sareng wadya baladna nu masih keneh natrat aya djaman ayeuna malah dipake jeung diterus ajarkeun, diatarana, ngeunaan nu aya hubungan jeung maung – karawas/jaradi maung.

SAS(T)RAJENDRAHAYUNINGRAT DI SUNDA (II)

Dijaman Islam: Sasra Jadi Sastra, Asalna Ulah Malah Eukeur-Pakeun Buta/Dhiyu Sasat jadi Sastrajendrahayuningrat Pangruwating dhiyu.

III

Sanggeus Islam asup ka tanah jawa kaasup disunda jeung wayang dipake media nyebarkeun Islam, maksud Sasrajendrahayuningrat ngalaman robahan harti/maksud nu gede pisan. nu palerceka dina nyebarkeun ajaran, dingawitan ku para wali/wali sanga nu puseurna di Cirebon, ningali/nyaho ayana value/konsep heubeul/Hindu nu ditepikeun dina carita Arjuna Sasrabahu. Nya masieup deui ieu kapercekaan nurutkeun versi Islam.

Sasrajendra dipilih lain sasra bahu sabab Sasrajendra mangrupakeun ulikan nu jadi usaha jelema pakeun naek unggah undak ka level maqam nu pinunjul- ti handap ka luhur. Jadi bisa aya gunana keur da’wah sab dipikabutuh dipikaresep jeung bisa diconto ku rea rea jalma biasa –ummat. Lain kawas Sasrabahu nu dipimilik ukur ku raja/menak atawa saurang dua urang nu pareng jadi titisan katiban pulung.

Kumaha ari dongeng dina wayangna? palerceka na jalma baheula teh, dongeng na teu robah angger ngeunaan/disimpen dina kasus ngawuruk elmu antara Resi Wisrawa jeung dewi Sukesih nu ahirna jadi sagebrug. Tapi eusi elmuna atawa nu dimaksud sasrajendra jadi kawas dihandap ieu:

SAS(T)RAJENDRAHAYUNINGRAT DI SUNDA (I)

BUBUKA

Wayang teh najan geus diropea dipasieup ku rupa rupa kapecekaan sunda nepikeun ka ngabogaan wanda sorangan jadi kareueus sunda, paling henteu saperti nu didugikeun/dicatetkeun ku MA Salmun (1954), kapercekaan asal ti jawa-lain sunda asli. Jadi, Sasrajendrahayuningrat nu jadi poko ieu tulisan ge kapercekaan asal ti jawa dina nganepikeun ajaran.

Dongeng ngeunaan Sasrajendrahayuningrat geus nerekab disunda ayeuna sab wayangna didugikeun bari dibeungharan ku kreatifitas dalang dalang sunda nu matak pikaresepeun balarea bareng jeung upaya nyebarkeun agama Islam katut pangaruh politik jawa nu pernah ngawasa sunda (mataram-Islam) baheula. Nya urang urang ayeuna nu sok resep kana dongeng dongeng ti batur paboro boro hayang nyaho meujeuhna keur nambah luang memeh diakurkeun jeung titinggalan titinggalan luluhur nu laina nurutkeun kabutuh awak.

Ngan kusabab ayana robahan pangaruh hindu-jawa tuluy jadi Islam-jawa dina wayang, maksud jeung hartina kecap Sas(t)rajendrahayuningrat ge robah robah nepikeun ka loba nu jadi teu puguh juntrung nu sabenerna kasaput ku rupa rupa warna versi nu ngahartikeun maksudna. sab loba versi ieu, urang tuliskeun versi nu kapanggih ti lembur ameh engke bisa milih mana nu leuwih pantes tina rupa rupa pamanggih pakeun minuhan unsur kaharti karasa kabukti.

SASRAJENDRAHAYUNINGRAT DI SUNDA:

Jaman ‘Hindu/Pra Islam‘

I

Sasrajendrahayuningrat mangrupakeun ngaran hiji ajian/ulikan dina wayang/sastra hasil kapercekaan bujangga jawa baheula nu ditepikeun/aya dina jejer carita wayang/kitab Arjuna Sasrabahu. Sasrajendrahayuningrat, dipondokkeun jadi Sasrajendra, asal tina kecap ‘Sasra Jaya Indra Rahayu Ning Rat’.

Ieu ajian/ulikan sasrajendra kacaritakeuna dina kasus kawin resi Wisrawa (resi anyar2 -karek pangsiun tina jadi raja) jeung dewi sukesih (buta/dhiyu ngora keneh/mojang) pimantueun /pipamajikaneun anakna nyaeta WisRawana (disebut oge danapala sab jadi raja di lokapala) nepikeun ka boga anak Rawa-na (nu ngandung maksud adina Wis-Rawana) kusabab kasus nurun ajarkeun eta ajian (ulikan). Kajadian kawin ka murid pimantueun teh sabab para dewa teu satujueun dina harti ajian Sasrajendra teu meunang dikawasa/dikanyahokeun ku buta atawa turunan buta (tingal: MA Salmun, padalangan, 1954).

Dumasar kana kecap asalna:

SESEBUTAN DEWEK

Kuring lalaki/awewe/kolot/ budak
kumaha kaayaan kurung.
kakuringan kuring aya mo sirna
ngurungan kuring
sab kuring boga kurung keneh.

Cadu teuing kakuringan kuring
hirup dijero kurung batur-
can tangtu sasereg awak
kitu oge,..
kakuringan kuring aya di kurung batur
-moal ngeunah

Kurung maneh keur maneh
kurung kuring keur kuring
ngeunah muka ngeunah miceun
ngeunah make ngeunah molah
da sakurungna sakurungna
moal rek silih injeuman.

Ngan kuring mah moal lana
engke mun lengit kurung
moal aya kuring.

Matak lamun keur asa teu boga kurung
teu nalipak ka kurung
nu ngajadikeun ayana kuring
tara aya basa kuring.

Paling ngaabdi abdi mun panggih jeung gusti
padewek dewek mun panggih jeung silaing
jisim jirim nyaritakeun lahir jeung batin
adi akang anak bapa incu aki nyaritakeun papasangan
aing sia kami dia mun pareng disada abar abaran
bari meunang ngaran sapanjang jalan.

ABU LAHAB ‘SEUNEU/BEUREUM’ DI URANG AYEUNA, GEUS MANGGIHAN ENCAN?

Abu Lahab teh sesebutan/jujuluk goreng/kecap metaphore keur pamanna Sayidina Muhammad, ‘notorious’ Abdul Uzza bin Abdul Muthalib, nu jadi lulugu lampah nyebarkeun hurungna durukan kagorengan nu lir lelentaban rek ngaduruk batur, ngan ahirna kasundut kaduruk kalentab sorangan (Abu sundana Bapa, Lahab hartina seuneu ngalentab; ‘father of flame’).

Harta bandana ieu ‘seuneu nafsu’ teu guna, cape gawena teu mangrupa, kempreng, huam dangiang, hirup euweuh pihargaeuna taya piladangeunana. Tuluy, sorangana kaduruk naraka siksa diri pribadi. Kitu oge lampah nu sok mapanas nyundutan ngadongsok ngipasan kagorengan, ngaliarkeun taleus ateul, ngadu ngadu rajawisuna, asup kana babasan nu nyiru rombengeun, ceuli lentaheun, biwir teu diwengku, nyuluhan handaru batur. Hurung ruksak henteu hurip sab kabehanana eta lampah teh nyangreud nalian nyiksa sorangan.

-----
(Kinanti)

Nyalindung ka Maha Agung, Maha Mulya Maha suci, Allah nu maha uninga, tina poek sasar diri, alatan gogoda setan, nu nyiruruk nyiriwuri.
Kalawan asma Hyang Agung, marengan lampah sayakti, nu janten marga lantaran, sadaya usik ngajadi, nyaah asih taya kendat, nganteur mahluk nu kumelip.

Al Lahab (seuneu)
Surat ka 111 - 5 ayat

KABUYUTAN RENGGANIS: Kapercekaan Anu Samar Ku Kabodoan Ayeuna & Pangaweruh Meruhkeun Gunung ‘berapi’ Nu Diluliluli (Bag I)

I. PANGANTEUR

Kabeneran libur muludan kamari, malem 24 januari 2013, pareng bisa muludan di kabuyutan Gunung Rengganis. Malah umur umuran, ngabungbang teh nepikeun ka ngalaman meuting didinya. Kabuyutan Rengganis baheula mah loba kasebutkeun ku balarea kabuyutan batu ngangkang pedah aya batu satangtung (lingga) ukuran kira 1,8-2 meteran nu ajeg nangtung teu napak ngangkang kurang leuwih 10 cm luhureun taneuh-aya oge nu nyarita cenah 20 sentian.

---
Dicatet kurang leuwih 10 cm the sab tahun 2000an pernah nyaksian langsung aya jelema datang peuting2 mawa barudak ngora kurang leuwih 7an daratang ngabuktikeun ngangkangna eta lingga. Eta jelema ukur nangtung bari mapatkeun rajah nu laina caringogo nyingraykeun batu2 nu ngahalangana -nu teu tapis dina rajahna mah cenah tara wani ngoreh ngorehkeun acan. Sanggeus enya kabukti mah dibalikeun deui kana tempatna bari metakeun deui rajah panutup. Hanjakal teu nyaho urang urang manana ngan ngakuna sok raresep datangna the malem saptu pahing.
---

Ari gunungna salian ti disebut Gunung Rengganis (aya tapak luhung Dewi Rengganis didinya) aya oge nu nyebut gunung satria (sab aya kajadian sikep satriana luluhur Pajajaran dina nganggeuskeun masalah pacogregagan diantara dulur dulur bangsana katut sifat berkorbana hiji satria nu heman nyaah ka pijagaaeun nu kajadiana di eta gunung), aya oge kasebut gunung cakrabuana (sab aya kakantun Sang Tajimalela Resi Cakrabuana tuturus agung Sumedang larang).

Kabuyutan Rengganis ayana di daerah Sumedang Kidul kurang leuwih 7 km ti Desa Ganeas/Cikoneng. Ngaran kampungna kasebut Dayeuh Luhur pedah pernah jadi tempat ngungsi pamarentahan nalendra Sumedang larang panungtung Pangeran geusan ulun. Ieu kabuyutan geus aya ti zaman Medang Kahyangan jauh saencan jaman Sang Siliwangi Jaya Dewata najan ayana lingga ngangkang mah didamel ku salah sawios luluhur Pajajaran kadieunakeun dijaman Sumedang larang sanggeus Pajajaran burak.

Pernah baheulana Waktu Sumedang larang kaereh dengeun (mataram jeung walanda) ieu kabuyutan teh samar euweuh nu nganyahokeun tur ka kaluli luli. Atuh kapaksa salah sawios luluhur Sumedang mati geni 7 dinten 7 wengi dina luhur tangkal pakeun mendakana deuina--Kawas sumur zam zam di Mekah nu kapendak di jaman Siti Hajar-Ibrahim as, cenah, pernah katutupan/teu bijil dina waktu nu lila, kapanggih kapanggih deui sab ditarekahan ku Sayidina Abdul Muthalib eyangna sang Rahmatan lil alamin.

Nya pareng dina wengi ka 7na, ieu luluhur Sumedang teh ningal aya cahaya-cahaya gilang gumilang mancur ti luhur gunung Rengganis. Pang mancur mancurna nya tina batu lingga nu ngangkang eta. Teras we dibaladah deui bari kana sababaraha tapak luluhur dipasihan deui tawis ku batu batu sab batu teh pohacina ratuning taneuh. Misalna wae, dilawangna disimpen batu ngajegir saopat opat. Oge, dipetakeun deui rajah rajah nyieun wangunan kabuyutana kaasup jalan jalana.

Tuluy, utamina ku kawijaksanaan Pangeran Mekah, eta lingga ajeg nu Nantung teu nempel kana taneuh teh dipiwarang ditutupan ku injuk, jeung dibalai handapna ku batu batu sakeupeul nu ngentepna di trigger ku pamasieup rajah turun manurun, sanggemna: ‘supaya teu kaciri teuing ahengna ku jalma saliwat’.

Ayeuna mah ku kabodoan, dirarobah kawas kuburan gaya arab nu keur ngetrend, make keramik, teneuhna ditembokan/dipaving blockan, dikurungan, batu batuna ditalian/dikawatan, pangalaan taneuhna disaeuran, dijieunkeun tempat modol jeung kiih ukur memeteran tina ayana batu ngangkang-ari keur wudu euweuh padahal dijieunan mushola. Malah aya batu garis siga nu kapanggih di si jalatunda situs kawali nu dipindahkeun ka darat – ieu mah dipekprek kapanggih tinggal dua bagian disimpen jadi batu balai jajalaneun, kitu oge batu gede nu aya dilawang dibeulahan dijadikeun bahan jalan. Bari jelas, ditempel didinya aya tulisan ngajeblag nu ukur ngabebegigan tina seng gede yen ulah ngarobah mindahkeun sabagian/sakebehna naon wae nu aya di hiji situs purbakala.

Kumaha sabenerna kajadian ieu kabuyutan Rengganis katut hubungana jeung ayana batu ngangkang oge tilemna Sang Hyang Sayang Hawu pamuk Sumedang larang manten nu kongas Jaya Perkasa nu kapanggih tina kaSumedangan?? kieu geura waja nu semplakna:

IBADAH JEUNG PAMUSRIKAN, DIMANA LEBAH LEBAHNA ? (2)

Kalam Kasundaan No 43: 

II. PAMUSRIKAN

Kaayeunakeun kusabab ‘misah’na cara nganepikeun ngeunaan hal ”sagala ge ulah iwalti nu aya titahanana/tuduhna; Sagala ge meunang iwalti nu diulahkeun/dicaram” (tingali: eddy nugraha, Ibadah jeung pamusrikan patohidan, dimana lebah lebahna bag I), loba kapanggih dina kahirupan sapopoe utamana lamun urang keur susundaan kayaning: manggihan neangan ngulik ngaekspresikeun nganepikeun ngaapresiasi numuwuhkeun nyeungitan milampah nu aya hubungana jeun kasundaan boh budaya boh, utamana, kapribadian ulikan elmu sunda (kitu oge kana ‘modernitas’ nu dibawa ku ‘munding bule’) sok dinafikeun ku disingsieunan jeung di/kabebegigan ku caritaan nu dipahingkeun tina pamahaman ibadah ritual formal/’sareat’ nyaeta utamana pamusrikan/ ibadah Lain ka maha suci Allah swt atawa bid’ah migawe nu euweuh tuduhna/titahanana (kaidah ka hiji) nu ngajadikeun aya, lamun teu kasebut loba, urang sunda nukeur susundaan jadi:

· Ngajauhan ‘masjid/sareat’, ngewa/anti/teu paduli kana islam atawa misahkeun maneh tina kaislaman mopohokeun yen sababna islam ditarima/dipake baheula ku luluhur teh sab sareatna pangparatan hakekat bari teu kudu jadi arab/tetep nyunda/teu kudu anti ‘modernitas’, matak tara/tong daek nurut kana fiqih-fiqih (pamahaman jalma dina ngahartikeun agama) nu lain pangparatan hakekat, kudu wae ninggang hakekat/kanyataanana tara ngandelkeun cenah (tingali eddy nugraha: Naon sabab islam dipake di sunda, na teu boga cecekelan sorangan?). Sabalikna, aya nu

· Embung, sieun atawa susulumputan milampah kasundaan da nyaeta sok/bisi/ngajaga tina dicap/dianggap musrik jeung milampah bid’ah poyokaneun/kamarginalkeun ku ‘urang masjid/sareat’ jadi we jati diri nu enya ngeunaan ulikan kasundaan teh hese neanganana da nyumput tara nembrak atawa kasundaan jadi barang aneh sab geus lila tara dipake sab sieun jeung embung tea mimitina nepikeun ka hese nyusudna salaku ulikan. Ari pareng aya/bijil nembrak, remen pasariwut jeung nu sada sunda tapi sundel da poekeun rumpu rampa keneh pikir jeung atina jajauheun kana moncorong gumiwang caang sampurna piker ucap jeung lampahna salaku nu tug tutuhu tumut turut ka maha suci, kawas nu sada islam padahal eusleum jajauheun tina aslamtu numawa kasalametan karahayuan kaharmonisan kasampurnaan najan ngakuna mah (ukur tepi ka ngaku) abdi/tukang ibadah ka Allah-Kawas nu siga ‘educated’ luhung elmu padahal setan logika mungkul.

Sabenerna mah teu kudu aya dua kajadian diluhur, tapi memang kudu enya enya jeung ati ati pisan ulah nepikeun ka tigebrus kana pamusrikan jeung bid’ah.

Matak ayeuna urang semplakeun deui waja tina ageman teh boh dina ngalakukeun ibada ‘formal’, dina susundaan, dina naon wae lampah dunya nepikeun ka paehna kudu jadi ibadah bakti diri tutuhu ka maha suci lain ka salian ti eta ulah milampah nu dicegahna. Nepikeun ka lembut lembutna oge, dina ngerejet mireungeuh miharsa ulah asup kana pamusrikan sabab eta teh dosa nu pangede gedena jeung euweuh ampuna saencan ditinggalkeun/teu dilakonan deui/taubat (balik deui) ka ngan ibadah ngabdi bakti diri tug tutuhu ka nu maha suci (tauhid). Jeung lamun geus musrik teh kacida pisan sasar sasabna (Awewe, 4:116).