AJENGAN, HAYU URANG MUNJUNG ! JEUNG HUCUHKEUN KA SUNDA KABEH SUPAYA MARUNJUNG ENYA-ENYA!


Tina Sunda Nu Jaya Keur Jaya Na Sunda:


Panganteur Ulikan

I

Ku lajuna jaman, urang loba pisan ngalaman robahna pajamanan tur robah-robahana kayakinan jeung payakinan nu ngeusianana. Pangarti jelema-jelema khususna nu sok disarebut nyakola atawa parinter oge robah-robah.

Salah sahijina geus pernah ditepikeun di ieu rohangan nyaeta ngeunaan harti Sunda. Kamus-kamus tur buku-buku robah-robah ngahartikeun entri kecap sunda. Malah, misalna wae, Ensiklopedi sunda wae nu ngaku jadi “ensiklopedi” teu urung ngan nyebutkeun sunda teh saukur dina ‘level’ suku, basa katut nagara mungkul teu noel saeutik oge kana falsafahna, jrrd…jrrd.

Kitu deui oge ngeunaan Munjung (Muja atawa Muhit).
Dijalma rea, Kecap :

Munjung pasti boga rasa’ kecap nu goreng,……arang jelema nyambungkeun jeung kecap munjungan….naha eta mah (munjungan) dihartikeun na teh alus???

Muja,…. ieu kecap jadi boga ‘rasa’ kecap goreng malah tempat muja (pamujaan) oge jadi boga warna rasa
goreng…padahal pupujaan hate mah alus lin?

Muhit umumna goreng…. “Wah jang kumaha muhithna jelema mah muhithna ka maung jadi maung, muhitna ka dunya meunang dunya” padahal dina qur’an aya kecap Allahu ‘ala qulli syaiin muhit….kumaha lamun muhit ka Allah? He..he.. teu adil na tara disebut muhith (da muhith geus boga nilai rasa nu goreng).

Padahal nu sok muhit teh Allah, lin?? wallahu 'ala kulli syaiin muhith.

Tah pamanggih nu disarebut palinter ge sarua beda-beda:

Nurutkeun kamus R. Sacadibrata munjung sarua jeung muja, Ari dina Kamus LBSS Muja hartina ngagungkeun, Munjung muja lantaran hayang beunghar jste ku jalan kotor.

Ensiklopedi Sunda, ieu tim redaksi milih nyandak harti kecap munjung “menjunjung tinggi orang tua karena rasa hormat” (nilai rasa kecap hade). Dina entri hiji deui maksud kecap munjung nu lain, diteumbleuhkeun kana buku yasana Moh Ambri –jadi lain ceuk nunyusun ensiklopedi- nu nyarioskeun munjung hiji pagawean
goreng nu aya di masarakat sunda nu aya hubungana jeung hayang beunghar menta bantuan siluman-sileman.

Naha bet kitu? Naha nu parinter the beda-beda? Ah eta mah urang bikeun ka ahli basa we… kumaha sabenerna. Ieu bahasan mah ngeunaan kayakinan, payakinan jeung kamampuh. Kumaha eta muhit ka maung munjung ka bagong muja ka buaya jeung ka sato-sato lianna teh enyana jeung naha bet wani ngajak ka ajengan sagala???

Malah pan aya wejangan jalma bijaksana nu kieu saurna “jang ulah munjung ka gunung ulah muja ka sagara, tapi munjung kudu ka indung muja kudu ka bapa…(malah mah keur jalma nu ngulik ditambahan ku )...”jang kudu (munjung) tepi ka indung nu teu muguran (muja tepi ka) bapa nu teu ngarangrangan [pernah manggihan nu kitu kitu? Cik dimana Ayana?]”.



II. Munjung ka sato


Ku deukeutna kahirupan urang sunda baheula jeung
kahirupan sabudeureuna kayaning jeung sato margasatwa
nepikeun ka :

(1) loba ajaran tur sesebutan ngeunaan hiji hal/ngaran
nu di tepikeun loba nu make lambang sato supaya bisa
gampang kahartieun kunu narima, misalna bae:

Dina kadugalan:
sima maung, sima welang, Gerakan Pamonyet, pamacan,
belut putih, jrrd.

Dina cara neangan/ngumpulkeun rajakaya:
Kawas bagong, kawas ula (oray), kawas monyet jrrd

Dina kalakuan:

kawas jogjog mondok, kawas bueukmeunang mabuk, Leumpang lir maung teunangan, Ngahudangkeun
macan turu, (jawara nu siap nyanghareupan) maung  ngamuk gajah meta.. jrrd

Dina sopan santun jeung tarapti diri;
Kudu Tata (tatanan), titi (titinggi), duduga (uncal
jalu), prayoga (hap-hap)

Dina gelar:
Sweta Liman Sakti, Tajimalela, Badak pamalang, Kidang
pananjung, Gagak lumayung, Singaperbangsa jrrd

(2) Aya oge nu sabab nyilibkeun hiji kajadian ‘satire’ penting nu kaalaman ku luluhur supaya bisa kaharti ku
jalma-jalma budiman wungkul, ari ka jalma-jalma ‘bodo’ mah ‘dipiharep’ bakal dianggap sakadar dongeng ubar tunduh jadi moal aya nu ngarasa ‘dinyerikeun tur diuar-uar’, urang caritakeun salah sahiji conto nu kadua
dina carita sangkuriang:


Sangkuriang: hiji jalma nu bapana Anjing indungna Bagong.

Jalma umum mah geus teu bireuk deui kana Sangkuriang nu jadi carita. Malah pernah rame nyebutkeun yen
urang sunda cenah turunan anjing jeung bagong.

Ari maksud nu saenyana mah, nu kapanggih, kieu:

Baheula aya raja sunda nu hiji waktu ‘safari’ ka kampung-kampung. Hiji waktos anjeuna kaleresan
mendakan wanoja donto matak pantes dikias keun bagong (bagong oge sato leuweung nu dagingna ngeunah pisan –kalandepan jaman harita – ayeuna ge loba keneh nu moro bagong keur jadi daharan mahal pikeun nu beuki umumna urang tionghoa). Nya dasar raja sagala kenging. Teras weh ‘kiih’na di inum ‘bagong’ (saresmi). Gaduh putra istri geulis kasebat Dayang Sumbi.

Sanaos ahirna dicandak ka karaton diangkat janten putra, ieu putri teh ngaraos prihatin margi sanes putra ti menak - putra selir ti kalangan cacah- dugikeun ka dilingkungan karaton ge ‘kaasingkeun’seueur ‘kapoyok’. Ku papada putra sa Bapa ti istri-istri raja sareng kalangan karaton sok dibentenkeun, da umumna mah sanaos ti selir tapi paling henteu istri raja mah kedah ti putri raja daerah atanapi raja bawahan/patalukan.

Nya sadidinten gaduh ‘realm’ (pagawean umumna jaman harita keur awewe ninun) nyalira tara seueur ngumpul jeung kalangan karaton. Dibaturan ku para pangawal sareng emban wungkul. Diantara pangawal teh aya nu satia (silibna anjing sato nu satia kadunungana). Nya diantawis eta dua jalmi papada ‘akrab’ tur lungsur
asih, sanaos teu tiasa nembrak sabab benten pangkat.

Dugikeun ka dina hiji waktos gaduh kasesah nu nulungan teh teu aya deui iwal ti eta pangawal. Ahirna saparantos ngaraos linggih di karaton ge di’bentenkeun’ ku papada, nu karaos asih haat nulung sadidinten mung eta pangawalna nya terasnamah mutuskeun anjeun nikah sareng pangawal ngantunkeun karaton.

Sok sanaos kaputusan anjeuna ‘mahiwal’ nikah sareng pangawal, bari asalna oge putra raja mahiwal margi ti
‘cacah’, ku raja tetep dina ngantunkeun karaton teh dititipkeun di hiji mandala (patapaan) da gaduh
pangkat putri raja….di eta mandala mah Dayang Sumbi

kenging panghormat somah nu nyugemakeun….terasna mah hiji waktos putrana ge kakoncara gaduh gelar Sang Guriang lain sangkuriang (Guriang hartosna patapa lalaki, lamun awewe ngarana Indang = kongas istrina
Wong Agung Cirebon Pangeran Cakrabuana ti gunung marapi jenengan nu kawarti Nyi Indang geulis = patapa istri nu geulis) nu matih mampuh nepi ka ngawasa karaton…

.. jeung satuluyna (dina bab ulikan mepeg Sanghyang

Tikoro).

Catetan didieumah nyatana, anjing silib jalma satia,
bagong silib jalma cacah kampung tapi dipikabogoh
menak da ngeunah.
Urang balik deui ka no 1. nu jadi poko dina ieu carita:


Dina ulikan sunda nu penting kumaha carana supaya JADI
jalma satia, supaya JADI jalma alus sanajan lingkungan
goreng. Kumaha JADI bisa nyakar kawas macan bari
leungeun angger kawas ramo jelema. Kumaha beungeut
angger beungeut jelema tapi JADI boga ‘aura’ kawas
sorot na macan (lamun peru) jrrd. Aya oge nu
nepikeun ka kumaha supaya awak-awakan bisa robah JADI
macan. Kumaha supaya bisa JADI mampuh neangan rijki
nu jadi parijkian. Kumaha supaya JADI kawas tata kawas
titi kawas duduga siga peryoga. Lain kaasup jeung
ulah nepi ka kawas jalma nu nyaritakeun ajaran bari
teu bisa migawena.

Dina neuleuman supaya bisa kawas diluhur ‘apresiasi’
diperlukeun. Apresiasi kana hiji hal bisa dipigawe
lamun aya sikep munjung (ngahargaan)…museurkeun ku
puja (muja) ..…supaya bijil sari..katelah puja sari….

Kumaha carana? Jeung naha kadieunakeun jadi aya elmu
ambatan?…malah nyampur jeung urusan nyembah dedemit?


bagian saterasna urang kintunkeun upami pareng

JARAH : NYUSUD TAPAK BATUR JEUNG NYUSUD TAPAK SORANGAN… (BAG II)

II. Jarah ka sorangan nyusud tapak sorangan


Kabiasaan jarah ka sorangan oge geus jadi kabiasaan malah kabutuh sabagian urang sunda. Dina ieu guaran urang dadarkeun saparengna sugan ngudag ucapan kampung yen ulikan teh kudu minuhan tritangtu “kahartos” (uteuk), “karaos” (rasa) tur “buktos” (bukti /kanyataan).

Ari jarah ka sorangan, sorangan nu dijarahan nu dideuheusan, ngadeheusan ka sorangan. …Eta ge loba warnana loba loba makamna, aya gunungna, aya lengkobna aya batuna aya caina, tiap tempat boga ‘koordinatna’ boga peletna masing masing boga rajah masing masing ‘menyan’ na ge beda beda.

E

Jarah ka alam papasangan di tangtung…alam midua


Lamun ….hayang jarah ka kurung pake alam (rasa) kakuringan -tetep kuring mun masih boga/ngarasa boga kurung. Ngalemesan na make jisim da itu ngajirim…pan sok sering kapanggih nu nyarita ge… ngabasakeun kuring ditambahan jisim jadi “sim kuring mah….”;

JARAH : NYUSUD TAPAK BATUR JEUNG NYUSUD TAPAK SORANGAN… (BAG I)

Kecap jarah umumna dipake nerangkeun pagawean ngadatangan makam-makam / kuburan kuburan boh makam kolotna, dulur / anakna, batur / luluhur / karamat nepikeun ka jarah ka tanah suci - disunda mah ibadah haji sok disebutna jarah, “Nyuhunkeun du’ana ti sadayana”, misalna, ‘bade jarah ka tanah suci” meureun salah sahijina pedah di deukeut imah pasagi di mekah aya makam,…makamna Sang Khalilullah Sayidina Ibrahim.

Maksud ieu tulisan mah seja ngaguar jarah dina harti nyusud tina dua hal:

kahiji, nu umum, nyatana jarah ka batur nyusud tapak batur alam batur makam batur jaman baheula nu jadi susudeun urang. Nu kaduana, nu utamana, nu teu lumbrah, nyatana jarah ka sorangan nyusud tapak sorangan kaasup haji di sorangan nu bakal jadi makam sorangan di ayeuna tur pijagaaeun.

SITUS KAWALI: UKUR RURUNTUK ARTEFAK JEUNG PRASASTINA ‘MANDUL TIDAK BERTUAH’ !???



Kabeneran sanggeus walilat mulud, isukna pareng deui ka astana gede di kawali   -Asta=hasta=leungeun, (h)astana=leungeuna - kuburan ge disebut (h)astana sabab ukuran ‘lebar’na ngan salega hastana/leungeuna nu disidakepkeun, oge nunjukeun yen pangkat/makam, kubur/kurung nu jadi paesan jati tiap jelema mangrupa/ukur saukuran/gumantung amal/pagawean ‘leungeuna’ sawaktu hirup-hastana- seja napak tilas tapak luluhur nu (h)astana… nya gede nya agung kawartikeun turun manurun.

I.

Tapak luluhur di ieu situs teh mangrupa ‘laboratorium alam’ nu dieusi ku rupa rupa ‘gadget’ nu ngahaja di disain keur kaperluan seuweu siwi saenggeusna:

Lamun arapal tarapis kana rajah pakeun ‘ngoperasikeun’ eta teknologi/nerapna elmu, misalna wae paling henteuna –nu tangtu aya wae cara lain/beda beda cara ciri sabumi cara sadesa - ‘gadget-gadget’  nu aya di eta situs,  bisa dioperasikeun ngaliwatan tahapan:

Ringkesna/pokona mimitina ngadeuheusan batu pangcalikan jeung/bari maca ku sorangan prasasti sugan sugan ku maca teh, nu maca boga kaera -na teu bisa/teu hayang sacoel-coel acan nurutan tina tapak lacak nuluykeun milampah kahadean kautamaan, bari ngoperasikeun rajah pangbuka nu jadi trigger pamanah permanana rasa/itikad –boh nu dibawa/pamaksudan memeh indit,  boh kahadean nu nyeredet metu didinya. Pakeun saterusna, dinayogekeun dina batu kolenjer nu aya katulis anggana (sorangan/pribadi/diri), matak tiap diri kudu daek/bisa migawe sorangan (conto anggana sekar=nembang sorangan) –kabutuh kahayang itikad sorangan nu sorangan mah kudu ku sorangan da bawa sorangan nu engkena mawa sorangan sageuy teu enya enya – aya 45 matrik ‘kahanan’  nu kasaliksik ku/bari  ngajalankeun  program rajahna meh kasungsi dilebah lebah manana  hasil nu metu/nyeredet/permana/kapanah dina pangcalikan teh ‘ngolenjerna’. Tuluy, dipetakeun/dipateakeun/dijalankeun di gadget sanghyang lingga hyang geusan panyandunganana engke di lingkungan/batur rea/dina prakna, sanggeus nyanda dina lingga bimba/ beres ngeunteung dina pangeunteungan –tipsna dina ieu nu tilu ulah salah /tibalik/teu merenah metakeun rajah nujadi softwarena. Keur nutupna/nyampurnakeunana –kadang mimitina- ka si jalatunda panungtungan sumerepna rasa cipta.